نگارنده: سید ابوالفضل میرقاسمی

بازديدي از روستاهاي اورامان (هورامان) شهرستان سروآباد كردستان داشتم.

روستاهايي با جاذبه‌هاي طبيعي بسيار زيبا در منطقه رويشي زاگرس (جنگل‌هاي زاگرس). روستاهايي در دل كوهستان و داراي جاده‌هاي پر پيچ‌وخم (و البته در بعضي قسمت‌ها خطرناك). روستاهايي داراي چشمه‌هاي پر آب و يا واقع در حاشيه رودخانه دايمي سيروان كه علاوه بر تامين بخشي از آب مورد نياز باغات و مزارع، جاذبه‌اي بسيار زيبا براي گردشگران و طبيعت دوستان است. در بالادست سيروان، استخرهاي پرورش ماهي قزل‌آلا احداث شده و در حال بهره‌برداري است و محصولات آن در رستوران‌هاي بين راهي به صورت ماهي كباب‌هاي بسيار خوشمزه عرضه مي‌شود.

روستاهاي هورامان با قدمت تاريخي و سابقه غني فرهنگي و اجتماعي هر ساله گردشگران زيادي را جهت شركت در مراسم آييني “پيرشاليار” و “كومسا” از اقصی نقاط كشور به منطقه مي‌آورد و همه ساله ميزبان دراويش و مريدان پيران طريقت نظير شيخ عثمان نقشبندي از جاهاي مختلف كشور است.

اورامان داراي صنايع‌ دستي مختلف نظير گيوه‌بافي، سبدبافي از ساقه‌هاي درختچه‌هاي ارغوان، صنايع چوبي و زيورآلات و نظاير آن است كه به عنوان سوغات به گردشگران عرضه مي‌شود. همچنين محصولات فرعي جنگل و مرتع (نظير سقز، سماق و… ) در كنار ساير محصولات باغي علاوه بر مصرف خانگي به گردشگران نيز ارايه مي‌شود. علاوه بر جاذبه‌هاي طبيعي، ساخت سد داريان و فراهم شدن امكان قايقراني در مخزن سد و وجود چشمه بسيار پر آب و مورد احترام جامعه محلي، “چشمه بِل” كه در حال حاضر به مخزن سد مي‌ريزد، بر جاذبه‌هاي گردشگري اين منطقه افزوده است.

با توجه به اينكه مردمان اورامانات بسيار سختكوش و داراي همت‌هاي عالي هستند و در زمينه ايجاد باغات در اراضي شيب‌دار و روي تخته سنگ‌ها، زحمات زيادي كشيده‌اند و از طرف ديگر، مراسم آييني خويش را حفظ كرده و داراي سرمايه اجتماعي و روحيه مشاركت و همكاري بسيار قوي هستند به نظر مي‌رسد، پتانسيل خوبي براي توسعه گردشگري اجتماع محور دارند.

در گردشگري اجتماع محور (Community-Based Tourism)  افراد كل جامعه روستايي به طور مستقيم و یا غيرمستقيم درگير صنعت گردشگري مي‌شوند.

خوشبختانه جوانان مستعد و تحصيلكرده زيادي هم در منطقه هستند كه بعضا با مشكل بيكاري مواجه‌اند. توسعه گردشگري بومي و روستايي مي‌تواند به بهبود معيشت جوامع روستايي كمك كند تا در كنار فعاليت‌هاي كشاورزي، دامپروري و صنايع دستي بتوانند درآمدي هم از گردشگري داشته باشند. البته تحقق گردشگري پايدار علاوه بر ملاحظات درآمدي (اقتصادي) نيازمند رعايت ملاحظات مختلف محيط زيستي، فرهنگي، اجتماعي، نهادي و امنيتي است.

جهت تضمين موفقيت طرح‌هاي توسعه گردشگري بايد تلاش شود اكثر اعضاي جامعه محلي به نوعي از منافع حاصل از توسعه گردشگري روستايي منتفع شوند و از بروز هر گونه تضاد منافعي (یا تعارض منافع) پيشگيري شود.

رعايت تقسيم كار عادلانه (سهيم بودن و نقش داشتن افراد مختلف از جامعه روستايي در ارايه خدمات به گردشگران نظير تامين محل اسكان، غذا، نوشيدني، فروش صنايع دستي، محصولات فرآوري شده كشاورزي و لبني، گياهان دارويي، عسل، يا ارايه خدمات مرتبط با گردشگري نظير راهنماي تور محلي، تامين چهارپايان براي مسافران، قايقراني و…) و يا اختصاص بخشي از درآمد حاصل از فعاليت‌هاي گردشگري به صندوق توسعه محلي روستا مي‌تواند راهكارهاي مناسبي در اين خصوص باشد.

به دليل شرايط اقليمي خاص منطقه (گرم بودن هوا در تابستان و بارش برف سنگين و بسته شدن راه دسترسي منطقه در زمستان) گردشگري، فعاليتي فصلي است و بايد راهكارهايي براي فرآوري (اجتناب از خام فروشي)، بسته‌بندي مناسب و استاندارد، برندسازي و بازاريابي محصولات توليدي روستاها پيش‌بيني شود تا در غيرفصول گردشگري، بخشي از درآمد خانوارها از طريق فروش آن محصولات تامين شود.

انتظار مي‌رود مسوولان امر، بيش از پيش، در زمينه فرهنگ‌سازي، آموزش، اطلاع‌رساني، تدوين ضوابط و استانداردهاي گردشگري پايدار و اجتماع محور اقدام كنند تا علاوه بر پيشگيري از بروز اختلافات احتمالي بستر مناسب براي توسعه اصولي گردشگري و در نتيجه كمك به بهبود معيشت جوامع محلي فراهم شود.